Banja Luka - Geografski polozaj

Grad na sjeverozapadu Bosne i Hercegovine, prostire se uz obje obale rijeke Vrbas, na nadmorskoj visini od 163 metra. Ima umjerenu kontinentalnu klimu. Lezi u ravnici okruzen nizim brdima Starcevica, Sibovi, Krcmarice. Kroz Banja Luku, pored Vrbasa, teku i ulijevaju se u njega i manje rijeke Vrbanja i Suturlija. Nekad je tu bio i potok Crkvena koji je kasnije pokriven i postao dio kanalizacione infrastrukture grada. Poznata je po svom zelenilu, mnogobrojnim prekrasnim drvoredima-alejama, parkovima, lijepim bastama, zelenim povrsinama, izletistima, prirodnim obalama Vrbasa

Arheoloska otkrica pokazuje da je na prostoru danasnje Banja Luke u anticko doba to podrucje naseljavalo veliko ilirsko pleme Mezeji. Poslije njih dolaze Rimljani na celu sa vojskovodjom Germanikusom. U tom periodu biljezi se da je na tom podrucju postojala i rimska vojna utvrda Castra. Nakon Rimljana na ovo podrucje se doseljavaju Slaveni.

Banja Luka se pod danasnjim imenom prvi put pominje 4. februara 1494.godine u dokumentu ugarsko-hrvatskog kralja Vladislava II, ali cinjenica je da se tim dokumentom ne osniva novi grad, pa je sasvim izvjesno da je Banja Luka vec postojala jer je imala i svog kastelana Juraja Mikulasica, koji se i spominje u kraljevskom dokumentu

PERIOD 1527 do 1878.

Turska okupacija

Od 1527. do 1878. godine Banja Luka potpada pod tursku vlast. Pod pojmom Banja Luka se u to vrijeme podrazumijeva naselje Gornji Seher u kojem se nalazila i tvrdjava. U periodu vlasti Turaka, Banja Luka se pocinje ubrzano razvijati i siriti, poprima urbana obiljezja i taj period se moze uzeti kao pocetak nastanka grada Banja Luke. U to vrijeme, medju prvim gradjevinama, turska vlast, je podigla Carevu dzamiju u cast turskog vladara Sulejmana Elkanunija. Posebno je napredovala trgovacka djelatnost pa je Banja Luka postala trgovacki grad. Prema nekim podacima Banja Luka je 1868.godine imala na stotine trgovackih radnji, ali sve one su stvarno bile u rukama ili pod kontrolom dvadesetak veih i velikih trgovackih firmi koje su kontrolisale sve sto se smatralo za trgovacku djelatnost. Vlasnici tih velikih firmi bili su: Pisteljic Jovo i Todor, Sibic Jusuf, Solomon L. Poljokan, Alija Bojic, Milic Savo i Jovo, Djordje Delic, Avdo Skorup, Plicanin Ibrahim i Alija, Jefto Maslesa, Hadzi Sacir, Mujo Tetaric, Savo Surutka, Risto Vukic, Savo Bilbija, Djordje Uzunovic, Knezic Risto i Jovo, Okanovic i Gerkovac.

Banja Luka - Vezirski grad

Od 1533.godine Banja Luka = sjediste bosanskog sandzak-bega, i srediste Bosne. Sandzak-beg Sofi Mehmed-pasa, u to vrijeme, je izgradio tri cuprije preko Vrbasa, hamam-javno kupatilo, veliki han, karavan-saraj, etiri mlina i 59 ducana. Banja Luka se najbrze razvijala u vrijeme Ferhad-pase Sokolovica koji je prvo bio sandzak-beg.

Ferhad-pasa Sokolovic prvi bosanski begler-beg, 1580-1584, je Banja Luku ustolicio kao sjediste velikog Bosanskog ejaleta koji je obuhvatao krajeve sadasnje Bosne i Hercegovine, dijelove Srbije, Slavonije i Dalmacije.

Ferhad-pasa Sokolovic je urbzano izgradjivao Banja Luku, pa je u periodu 1579 do 1587.godine, izmedju rijeke Vrbasa i potoka Crkvene podigao 216 javnih gradjevina, a medju njima su najpoznatije karavan-saraj, hambari za zito, nova carsija sa oko 200 zanatskih i trgovackih ducana

Dzamija Ferhadija je najpoznatija njegova gradjevina, Banjalucka ljepotica, sagradjena 1579.godine srusena, minirana 7. maja 1993.godine u 03 sata i 5 minuta. Uz i oko Ferhadije izgradjeno je, izmedju ostalog, i turbe u kojem je kasnije sahranjen Ferhad pasa, medresa, sahat-kula, natkriveni bezistan i mnoge druge gradjevine.

PERIOD 1878 do 1918.

Austrougarska okupacija

Jula 31. 1878.godine. austrougraska vojska zauzima Banja Luku kao rezultat dogovora velikih sila na Berlinskom kongresu. U periodu austrougarske vladavine Banja Luka napreduje u ekonomskon i kulturnom zivotu i poprima obiljezja evropskog grada. U tom periodu se intenzivno grade skole, bolnica, pozoriste

U period izmedju 1884 i 1897.godine trgovina je dozivjela svoj procvat. Otvoren znatan broj novih trgovackih radnji, najraznovrsnijih prodavnica. U tom vremenu se isticao banjalucki trgovac Jevrejin Isak Poljokan Kuco. Pod austrougarskom upravom ubrzano se razvijalo i zantsvo, poljoprivreda i bankarstvo. Industrija je sporije napredovala i svodila se na iskoristavanje i preradu sumskih i rudnih bogatstava. U periodu austrougarske okupacije, i pored ekonomskog i kulturnog razvoja i napredovanja, velika vecina stanovnistva nije bila zadovoljna i bila je protiv austrougarske uprave. Svoje negodovanje su iskazivali na raznorazne nacine a politicko organizovanje i djelovanje se vrsilo kroz kulturna drustva. Najznacajni ulogu su imala kulturna drustva muslimanski Gajret, srpska Prosvjeta i hrvatski Napredak. U to vrijeme politicki je djelovao, banjalucki djak, Zmijanjac, knjizevnik i publicist Petar Kocic koji je pokrenuo i uredjivao list Otadzbina. Perjanice politickog zivota, opozicionog i onog lojalnog vlasti su Lazar Milic, Spasoje Babic, Vaso Kondic, Ragibeg Dzinic, Hamdibeg Dzinic, Mahmudbeg Dzinic, Hadzi-Hamid Husedzinovic, Mustafa Hafiz Nurkic, Kosta Majkic, Jovan Surutka, Vladislav Skaric, Jozo Sunaric i Josip Stadler. Radnicki protesti su se manifestovali u vidu strajkova, a glavni inicijatori su bili krojacki radnici na celu s Martinom Zrelecom i Julijem Palosom koji su u Banja Luku dosli iz Hrvatske, odnosno Madjarske. Stvarane su i sindikalne organizacije koje su predvodili Kojo Marcetic, Lazo Visekruna, Ilija Radan, Marko Marjanovic i Vaso Perduv.

PERIOD 1918 do 1941.

Kraljevina SHS - Kraljevina Jugoslavija

Izmedju dva svjetska rata, u kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno kraljevini Jugoslaviji, Banja Luka postaje sjediste Vrbaske banovine i u tom periodu, pod vladavinom bana Stanislava Milosavljevica, se u centralnom dijelu grada izgradjuju Banski dvori, poznat i kao Dom kulture, Banska palata, sadasnja zgrada opstine, Hipotekarna banka, razni objekti u Gospodskoj ulici, Saborna pravoslavna crkva Svete Trojice, srusena u Drugom svjetskom ratu i koja se danas obnavlja na istom mjestu temelji postavljeni 1990.godine, savremene zgrade hirurgije i Higijenskog zavoda, Dom zdravlja, Vakufska palata, Dzinica palata, Izgradjeni su i razni industrijski kapaciteti Fabrika duhana, rudnik Laus, livnica Jelsingrad, drvne industrije Babic i Nanut, ciglane Husedzinovica i Paskole, ...

Kultura i sport su takodjer dobili na znacaju i masovnosti. Osnovan je Narodni univerzitet 1930.godine, a iste godine otvoreno je i Narodno pozoriste.

U Banja Luci su djelovala 72 razlicita drustva i udruzenja na planu kulture, prosvjete i humanitarnog rada. Poznatija, medju njima, bila su: Hrvatsko pjevacko drustvo NADA, Jugoslavensko pjevacko drustvo SLOGA, Muslimansko dobrotvorno i kulturno drustvo BUDUCNOST i Srpsko pjevacko drustvo JEDINSTVO. Osnovan je Klub akademicara Banja Luke, popularni KAB, Narodna biblioteka, ...

Muzicka tradicija Banja Luke datira iz 19 vijeka a svoj uspon biljezi od 1934.godine kada je osnovana prva Muzicka skola. Poseban doprinos razvoju muzicke kulture dali su akademik Vlado Milosevic i profesor Julijo Kuglia, kao Rafael Arneri, Josip Jiranek,jaroslav Pleciti, Drago Sajnovic, Josip herman, Karel Pahor i Maksimilijan Mikiska.

Knjizevni i publicisticki zivot se intenzivirao i u tom periodu su izlazile Knjizevne krajine i knjizevni casopis Razvitak. U ovom periodu u knjizevnom zivotu Banja Luke isticu se: Zlatko Grinvald-Gorjan, Veselin Maslesa, Svetomir Lazarevic, Akif Seremet, Hans Bramer, Branko Copic, Osman Nuri-Hadzic, Marija Hus, Safet Krupic, Eliezer Levi, Dusan Mutic, Braco Poljokan, Nikola Sop, Ivan Zic-Klacic, Vaso Glusac, Niko Milicevic i Rudolf Siber.

Likovna umjetnost je imala svoje znajcajne predstavnike a isticali su se Spiro Bocaric, Feruh Basagic, Josip Crnobori, Djordje Cermak, Salamon Papo, Teodor Klemencic, Aleksandar Bojko i Bozidar Nikolic.

U razvoju sporta najveci doprinos su dali nastavnici Velike realke, Gimnazije, kao i sokolska drustva. Upraznjavali su se razni sportovi: gimnastika, sah, tenis, jahanje, biciklizam, skijanje i klizanje. Medjutim, najpopularniji i najmasovnija sportska igra je popstala nogomet. Osnovani su nogometni klubovi Balkan, Borac, BSK, Hajduk, Jedinstvo, Jug, Jugoslavija, Krajisnik, Makabi, Olimp, Progres, Sloga, Viktorija, Vitez i Vrbas. Najuspjesniji medju njima su bili Krajisnik, gradjanski klub, i Borac, radnicki klub.

PERIOD 1941 do 1945.

DRUGI SVJETSKI RAT

Tokom drugog svjetskog rata Banja Luka je dozivjela mnoga razaranja, ali je svoj razvoj i izgradnju nastavila ubrzanim tempom nakon rata, kada su smo, je svi zajednicki izgradjivali i razvijali. Banja Luka, odnosno njeni gradjani su dali svoj doprinos, svojom borbom i zivotima, u narodnooslobodliackoj borbi protiv fasistickih okupatora i njihovih, domacih, kolaboracionista ustasa, cetnika i ostalih fasistickih i profasistickih falangi. S ponosom se moze reci da se veliki dio Banjalucana, opredijelio za antifasisticki pokret i borbu protiv tada veoma mocnog i snaznog neprijatelja svega ljudskog, protiv ogromne vojne masinerije zdruzenih fasistickih sila Njemacke, Italiije i njihvih trabanata. Ucescem u narodnooslobodilackoj borbi i svjetskom antifasistickom savezu krunisana je 22. aprila 1945.godine kada je Banja Luka zvanicno oslobodjena fasisticke okupacije. U tom teskom i iscrpljujucem ratu Banja Luka je stradala i materijalno i ljudski, ali zrtve nisu bile uzaludne. Mnogi Banjalucani su odlikovani mnogobrojnim ratnim ordenjem, a Narodnim herojima Jugoslavije proglaseni su:

Bogunovic Uros-Roca, Brkic Hasan, Bustalija Mahmut, Cajavec Rudolf-Rudi, Celar Zdravko, Cuk Avdo, Dujic Milos, Dukic Stevan, Gerovac Ljubica, Hadzic Kasim, Hodzic Husein, Ibrahimpasic Mahmut, Jakic Ante, Kapetanovic Ismet, Karabegovic Osman, Kluz Franjo, Karadzic Bosko, Lang Drago, Licina Milan, Licina Rade, Maglajlic Sefket, Mamic Milos, Maslesa Veselin, Mazalica Cvijo, Mazar drago, Mazar ivica, Mazar Josip-Sosa, Mitrov Slobodan-Danko, Novakovic Grujo, Njezic Vid, Pavlic Stjepan, Popovic Branko, Pucar Djuro-Stari, Radosavljevic Dobrivoje, Rojc Dragutin-Karlo, Stojnic Velimir, Seric Fadil, Siljegovic Bosko, Sipka Ranko, Umjenovic Milorad, Vajner Slavisa i Vranjesevic Rada.

PERIOD 1945 do 1991

FNR - SFR JUGOSLAVIJA

U periodu 1945 1992. Banja Luka se izgradila i razvila u svim segmentima ljudskog zivljena i rada; ekonomski, kulturno, duhovno, i postala moderan grad evropskih razmjera i normi. Izgradjen je veliki broj raznih objekata, javnih, kulturnih, stambenih Podignuti su mnogi novi stambeni blokovi u naseljima: Mejdan, Borik, Nova Varos, Starcevica, Rosulje, Naselje Sunca Paprikovac,

Izgradjeni su mnogobrojni industrijski i drugi privredni objekti : Fabrika elektronike Rudi Cajavec, Fabrika za hemijsku preradu drveta Incel, Tvornica obuce Bosna, Fabrika namjestaja Vrbas, Fabrika za preradu voca i povrca Vitaminka, mnogi trgovacki i usluzni objekti, robne kuce Boska, Standard, Triglav, Na-Ma, Zenit, veliki i moderni trgovacki distributivni centri Veleprehrana, Veleteksti», Metal, novi hotel Bosna, Izgradjena je nova i modernizovana stara infrastruktura grada; izgradnjen gradski toplovod, fabrika za preradu vode Novoselija, nove saobracajnice, parkovi, drvoredi, sportska igralista, skole, fakulteti Univerzitet, Izgradjeni su novi vjerski objekti Saborna pravoslavna crkva, identicna crkvi Svete Trojice srusenoj u II svjetskom ratu, istina na drugoj lokaciji, i moderna katolicka crkva Svetog Bonaventure, prelijepi Klinicko-bolnicki centar na Paprikovcu, nova zeljeznicka i autobuska stanica Predgradju,

LJUDI OD NAUKE I KULTURE

Banja Luka je nakon II svjetskog rata, postala naucni, kulturni, umjetnicki i sportski centar sjevero-zapadne Bosne i Hercegovine, tj. Bosanske krajine. Naucni i duhovni pecat svojim stvaralastvom nasem Gradu dali su njegovi gradjani, a istaknutiji, medju mnogobrojnim zasluznim, su:

akademik Muhamed dr. Filipovi, profesori dr. sci: Asim Kurjak, Jovan Surutka, Ibrahim Tabakovic, Nedim Hadzikaric, Mustafa Sefic, Milan Ferkovic, Mico Gacanovic, Milanovic Branko, Miodrag Zivanovic - oblast prirodnih i drustvenih nauka,

Irfan Horozovic, Nasiha Kapidzic-Hadzic, Ismet Bekric, Stanko Rakita, Vlado Dijak, Kemal Coco, Mesud Islamovic, Kolja Micevic - knjizevnost,

Mersad Berber, Bekir Misirlic, Bozidar Nikolic, Josip Granic, Spiro Bocaric, Enver Staljo, Alojz Curic, Kemal Sirbegovic - likovna umjetnost,

akademik Vlado Milosevic, autor prve bosansko-hercegovacke opere, Nurihadzic Behrija, Poljokan Rasela, Radmila Smiljanic, Barkovic Bozidar, Kavalin Djovani oblast klasicne muzike,

Adem Cejvan, Husein Cokic, Abdulah Klokic, Mustafa Nadarevic, Vlado Zeljkovic, Hajro Hadzikaric, Muhamed Cejvan, Ibro Demirovic, Enver Dzonlic, Dusko Krizanec, Ziza Mazar, Sesa Vukosavljevic, Dzemila Delic, Ljilja Josipovic scenski umjetnici,

Vilko Vinterhalter, Vehid Gunic, Jaroslav Koleska, Aleksandar Ravlic, Muharem i Nail Osmancevic, Branislav Surutka, Hamid Husedzinovic, Rinko Golubovic, Dusko Momcilovic, Muharem Beganovic Hare, ... - oblast javnih medija

LJUDI OD ZANATA

Banja Luka je bila poznata i po cuvenim banjaluckim cevapima i svojim cevabdzijama Muji Djuzelu, Taibu Osmancevicu, Muhamedu-Bilom Hamzicu, Asimu Jujicu, Mahi Dizdaru, Besimu Paricu-Pareru, ...

Banja Luka je imala i svoje poznate obicne gradjane iz tzv. male privrede, odnosno privatnog sektora usluznih djelatnosti. Od onih koji su dali pecat gradu su: sajdzije Sabah Skorup, Mehmed Kovacevic, Sulejman Semiz, braća Zamola, Ivan Sagadin, Hakija Kucukovic... opticar Cengic Rasim, brice Samija Duna, Katana Fahro, Fahrudin Šuvalic, Smajo Ramic, fotografi Ibrisagic i Jakic, krojaci Bajric i Stader, precizni mehanicari Sehercehajic i Krupic, stolar Dzabic, slasticari Sukrija i ostali Tahirovici, Muhsinovici, pekari Insanic, Djuric, Dedic, Abazagic, Culum, Trokic, mesari Fadil i Alija Bojic, Jovo Tulumovic, Sakib Tesnjak, ugostitelji Hilmija, Zamola Slavko, Priliplija, Stehlik Vlado-Bajkal, Avdo Kukavica Alibaba, Halima, Tica, Laci, Kartali, Gunic, Trokic-Troko, Sakota, Aziz Studenac, ... cvjecari Klindici, zlatarske porodice Civljak, Mjeda, Fanda, i mnogi drugi ovom prilikom, nazalost, ne spomenuti ali ne i zaboravljeni.

VJERSKE ZAJEDNICE

Islamska vjerska zajednica je uvijek bila najmnogoljudnija a datira iz vremena turske vladavine u Bosni i Hercegovini. Banja Luka je imala veliki broj vjerskih objekata, a dzamiju je imala svaka mahala, odnosno dzemat koji je pokrivao odredjeno podrucje grada u kojem je zivjelo muslimansko Bosnjacko stanovnistvo. Nakon dolaska austrougarske okupacije u Banjoj Luci je bilo 32 dzamije, 6 mekteba i dvije medrese, Sibiceva i Maglajliceva,. Godine 1992. u Banjoj Luci je bilo 16 dzamija u gradskom podrucju. Sve su nasilno srusene 1993.godine od strane tadasnjie aktuelne, srpske, banjalucke vlasti. Jedini vjerski objekat koji je prezivio nevidjeni vandalizam primitivizam je zgrada Mesdzida koja se nalazila u blizini, odnosno u jednoj tadasnjoj cjelini, banjalucke ljepotice dzamije Ferhadije. Godine 1930. hadzi-hafiz Ibrahim Maglajlic, rodjeni Banjalucanin, izabran je za prvog reis-ul-ulemu tadasnje drzave. Izbor i ustolicenje za vrhovnog vjerskog poglavara svih muslimana u kraljevini Jugoslaviji obavljeno je u Bajrakli dzamiji u Beogradu.

Katolicka vjerska zajednica je, pored trapista, imala i nekoliko svojih vjerskih i prosvjetnih zavoda. Prema nekim izvorima prvi franjevacki samostan, na ovim prostorima, je izgradjen jos davne 1378.godine, a neki izvori tvrde da se uporedo s prvim spominjanjem imena Banja Luka, 1494, spominju i redovnici, pa se pretpostavlja da su to bili franjevci. Godine 1872. Milosrdne sestre su otvorile osnovnu skolu. Franjevacki samostan na Petricevcu izgradjen je 1875.godine, a samostan u Nazaretu poceo je sa radom 1879.godine.

Biskupija je osnovana 1882.godine i prvi upravnik je bio Josip Stadler, a prvi biskup od 1883.godine fra Marijan Markovic.

SVETAC iz Banja Luke

U Banja Luci, 22.06.2003.godine, izvrena je beatifikacija, proglasenje blazenim, dr. IVANA MERZA, katolickog laika i misionara. Beatifikaciju je izvrsio rimokatolicki papa Ivan Pavle II, prilikom svoje druge posjete Bosni I Hercegovini. Euharistijska svecanost odrzana je ispred obnovljenog franjevackog samostana i crkve Presvetog trojstva na Petricevcu.

Bl. Ivan Merz je rodjen 16.12.1896.godine u Banjaluci, gdje je proveo svoju ranu mladost, a umro je 10.05.1928.godine u Zagrebu.

Danasnji bosanskohercegovacki nadbiskup kradinal Vinko Puljic je porijeklom iz okoline, periferije, Banja Luke, tacnije iz sela Prijecani, desetak kilometara sjeverno o grada.

U Banja Luci je rodjen i Fra Ivan Frano Jukic, 1818 - 1857. Redovnik reda sv.Franje Asiskog postao je 1833.godine, a 1841. je postao svecenik. Medjutim, Ivan Frano Jukic je nadasve bio misionar prosvjecivanja i kulture. Ostvario je izuzetne rezultate u raznim oblastima zivota. Bio je izuzetan knjizevnik, putopisac, publicist, historicar, sakljupac narodnog kulturnog i spomenickog blaga, narodnih pjesama,... Iznad svega, Ivan Frano Jukic je bio bosanski patriota i, kako su ga mnogi okarakterisali - veliki Ilir iz Bosne, borac za ilirski pokret i strastan dokazivac teze da su Bosnjaci pravi narod Ilirski

U Banja Luci, na Petricevcu, 13.01.1911. godine rodjen je i Guido kard. Del Mestri, diplomat petorice posljednjih papa (od Pija XII do Ivana Pavla II), trostruki doctor nauka: filozofije, teologije i crkvenog prava, veliki dobrocinitelj.
Pucku skolu polazio je u Banjoj Luci, gimnaziju u Kalksburgu kod Beca, a bogoslovlje studirao u sjemenistu Capranica u Rimu. Za svecenika je zareden 11.04.1936. godine u Rimu.
U papinskoj diplomatskoj sluzbi djelovao je pune 44 godine, od 1940. do 1984. godine, tj. do svoga umirovljenja 1984. godine.
Za biskupa je posvecen 31.12.1961. u Najrobiju u Keniji, a uzdignut na kardinalsku cast 28.06.1991. godine. Preminuo je 2.08.1993. godine u Nurnbergu u Njemackoj, a pokopan je u obiteljskoj grobnici u Medei u Italiji. Unatoc visokoj izobrazbi, ugledu i titulama, uvijek je ostao izuzetno skroman i ljubazan, a veliki je dobrocinitelj svoje rodne Banjalucke biskupije.

Trapisti - Godine 1869. u Banja Luku dolaze katolicki redovnici - trapisti, koje je predvodio otac Franjo Pfanner, i koji daju veliki doprinos izgradnji i razvoju Grada. Bili su preteca, ili bolje receno zacetnici banjalucke industrije. Izgradjuju veliki mlin, pivaru, ciglanu, fabriku vunenih tkanina, pilanu i hidroelektranu, a svoju tajnu spravljanja nadaleko cuvenog sira Trapist cuvaju i dan danas, ali, nazalost, njegova proizvodnja svela se, vec duze vrijeme, samo za njihove potrebe. I danas su prisutni u Banjoj Luci, nazalost u veoma malom broju, - zive i rade u polovini svog samostana Marija Zvijezda u Delibasinom selu koje svi stari Banjalucani zovu Trapisti

Pravoslavna vjerska zajednica, odnosno banjalucki pravoslavci su svoj vjerski zivot intenzivizirali 1886. godine dolaskom mladog arhimandrita Vase Pelagica, rodjenog Bosanaca koji se skolovao u Beogradu i Kijevu. Vaso Pelagic je osnovao bogosloviju koja je radila do 1875.godine. Prema nekim podacima pravoslavci su se na podrucje Banja Luke poceli doseljavati tokom 19 vijeka i to vecinom iz Hercegovine, posebno iz Trebinjskog kraja. Imali su svoju crkvu, izgradjenu od drveta, van grada u predjelu koji se zvao Vlaski brijeg, kasnije Veseli brijeg, a crkva se nalazila na lokaciji koja se zvala Rebrovac, pa je tako i dobila svoje ime - Rebrovacka crkva. Neki podaci govore da je i u vrijeme dolaska Vase Pelagica u Banja Luci, gradu, postojala omanja pravoslavna crkva nazivana celija koja je spaljena 1875.godine. Na njenom mjestu je 1879.godine podignuta nova crkva a ako njene izgradnje najvise su se angazovale poznate banjalucke porodice Pisteljic, Knezic, Milic, Radulovic, Popovic i Delic

Srpsko-pravoslavna eparhija u Banjoj Luci je, po naredjenju ministra Kalaja, osnovana 1899.godine i za episkopa je izabran temisvarski arhimandrit Evgenije Letica. Godine 1912 osnovan je odbor za podizanje Saborne crkve koja je nakon mnogih odgadjanja konacno izgradjena 1928.godine. kada se odrzala prva sluzba Bozija, ali je u potpunosti gradjevinski zavrsena 1929.godine. Saborna crkva je sagradjena na prostoru izmedju, sadasnjih zgrada Opstine i Banskih dvora. U januaru 1941. godine, nakon njemackog bombardovanja Banja Luke, Saborna crkva je tesko ostecena i srusena do temelja. Na istom mjestu, 1990.godine pocela je izgradnja identicne crkve. Nakon II svjetskog rata izgradjena je na drugoj lokaciji crkva Svete Trojice, slicna Sabornoj crkvi srusenoj u bombardovanju.

Jevreji Sefardi, s Iberijskog poluotoka, su u Banja Luku poceli dolaziti u XIX vijeku, a prvu sefardsku vjersku opstinu osnovali su 1848. godine a potom i svoj hram, prvu sinagogu, templ. Jevreji sefardi su osnovali i svoju opstinu. Predsjednici opstine bili su Josip Baruh, Cadik Levi, Isak Papo, Rafo S. Poljokan. David S. Salom, Avram S. Poljokan, Hadzi Isak Poljokan-Kuco, a rabini Jozef Nahmijas, Jakov Elijasu i Menahem Romano. Krajem perioda turske okupacije, odnosno s pocetka austrougarske okupacije, dolazi do povecanog broja doseljavanja Jevreja Askenazija, ali ovog puta s podrucja Austro-Ugarske monarhije. Jevreji Askenazi su svoju opstinu osnovali oko 1884.godine. i u to vrijeme su podigli i organizovali i svoju prvu sinagogu, jevrejski hram. Zasluge za to pripadaju apotekaru Brameru, rabinu Hercleru, Arnoldu Fischeru, Bernadu Brikneru, Berahardu Najbahu i porodici Kastl.

ZNACAJNI DOGADJAJI

Velike nesrece - Grad je u svojoj historiji zapamtio i mnoge nesrece koje su ga zadesile zajedno sa njegovim stanovnicima.

Veliki pozari sa ogromnim materijalnim stetama: 1688, 1742 i 1878.

Epidemija kuge sa velikim brojem ljudskih zrtava: 1690, 1732, oko 7.000 umrlih, i 1813 1818.

Zemljotresi: katasrofalni 26. i 27. oktobra 1969.godine kada je poginulo 19 gradjana i sruseno ili tesko osteceno vise od 50% gradjevinskih objekata. Takodje, augusta 1981. Banja Luku je zadesio, novi, snazan zemljotres, ali na srecu bez ljudskih zrtava i sa mnogo manje materijalne stete. Zahvaljuci izuzetnoj pomoci koja je dolazila sa svih strana planete, Banja Luka se dosta brzo oporavila od posljedica zemljotresa i nastavila svoj razvoj i izgradnju, sve do nestanka, disolucije, SFR Jugoslavije.

Banja Luka je u XVII vijeku imala oko 4.000 kuca, oko 15.000 stanovnika, oko 400 ducana, od toga 100 u bezistanu koji je bio sagradjen od tvrdog materijala, 45 dzamija, 11 mekteba, veci broj crkava i cesmi.

Prva kafana je otvorena pocetkom XVII vijeka, znatno prije nego u nekim mnogo vecim gradovima Evrope.

Prva pivovara je otvorena 1874.godine, koja je pocela, 1875.godine, s proizvodnjom piva koje se zvalo TRAPISTICKO PIVO. Pivovaru su izgradili redovnici trapisti u Delibasinom selu

Prva stamparija je otvorena 1886.godine.

Telefonska veza uspostavljena je 1869.godine, kada je Banja Luka telefonski povezana sa Sarajevom, Bihacem i Bosanskom Gradiskom.

Prva zeljeznicka pruga normalnog kolosjeka, duzin e104 km, u Bosni zavrsena je i otvorena za saobracaj na relaciji B.Luka Dobrljin kod Bosanskog Novog januara 1873. godine, a koja se nadovezivala na vec postojecu prugu Sisak - Zagreb sa daljim pravcima prema Becu i Budimpesti, pa je Banja Luka vec tada imala zeljeznicku vezu sa tadasnjim eurpskim centrima.

Prva banjalucka stedionica d.d. sa dionicarskim kapitalom osnovana je 1894.godine od strane Ragib-bega Dzinica i Lazara Milica.

Velika realka, gimnazija, pocinje sa radom 1895.godine. Srusena u katastrofalnom zemljotresu 1969,godine. Nije obnovljena u prvobitnom obliku, steta nenadoknadiva. Napravljena nova zgrada Gimnazije na novoj lokaciji

Bolnica, jednospratna zgrada sagradjena je 1908.godine.

Narodno pozoriste je izgradjeno i otvoreno 1930. godineznicka pruga normalnog kolosjeka, duzine 104 km, u Bosni zavrsena je i otvorena za saobracaj na relaciji B.Luka Dobrljin kod Bosanskog Novog januara 1873. godine, a koja se nadovezivala na vec postojecu prugu Sisak - Zagreb sa daljim pravcima prema Becu i Budimpesti, pa je Banja Luka vec tada imala zeljeznicku vezu sa tadasnjim eurpskim centrima.

POPIS STANOVNISTVA

Podaci objavljeni u Skolskom vijesniku, strucnom listu Zemaljske vlade za Bosnu i Hercegovinu:

Banja Luka, 1895.godine, broji:

Banja Luka, 1995. godine broji : preko 90% stanovnistva srpske nacionalnosti


DISOLUCIJA SFR JUGOSLAVIJE
Godina, 1992 - 1995
nestanak nase Banja Luke

Agresija na Bosnu i Hercegovinu bila je pokusaj realizacije velikosrpskih i velikohrvatskih nacional-sovinistickih projekata i rezultirala je velikim brojem ljudskih zrtava, u najvecem broju Bonjaka, i strahovitim razaranjem gradova i sela, te vjerskih, kulturnih, privrednih, stambenih i mnogih drugih objekata i infrastrukture.

Ratna djejstva: U Banjoj Luci, u periodu 1992 1995. godina, nije uopste bilo ratnih djejstava, odnosno nije bilo nikakvih napada na grad ili eventualnog rusenja grada i ratnih steta, osim onih koje je sama prouzrokovala i cinila tada aktuelna banjalucka vlast preko svojih, raznoraznih, izvrsilaca.

Progon - Iz Banja Luke je, u periodu 1992-1995.godine, prognano, iseljeno, opljackano, oko 100.000 ljudi, uglavnom svi Bosnjaci, muslimani, i Hrvati, te nelojalni Srbi i svi drugi ne-srpske nacionalnosti.

Vjerski objekti : Sruseno, minirano, spaljeno, svih 16 banjaluckih dzamija i svi ostali prateci objekti, katolicka crkva na Petricevcu i jos nekoliko manjih katolicki crkava na periferiji grada.

Zatiranje tragova - Promijenjena sva imena toponima, ulica, javnih ustanova, ma svega sto icim podsjeca na to da su tu vjekovima zivjeli Bosnjaci, Hrvati

Sjecate li se:
Gornjeg Sehera, Sehitluka, Mejdana, Hiseta, Kastelovog coska, Male Carsije, Kul mahale, aira, Ilidze, Tabaka, Sitara, Stupnice, Mocila, Pecina, Podbrdja, Hanista, Kupusista, Paskolinih bara, Potoka, Bojica-hana, Doca, Konvikta, Trapista, Kumsala, Budzaka, Pilane, Predgradja, Veselog Brijega, Rosulja, Malte, drvoreda - aleja kestenova i lipa, Abacije, Studenca, Zelenca, Sedre, Halilovca, Limana, Kazana, Crnog vira, Zelenog vira, Venecije, Mlinova, Slapova, Novoselije, Vrbanje, Suturlije, Begova brda, Dola, Sibova, Paprikovca, Ponira, Starcevice, Petricevca, Tresnjika, teferica na obalama Vrbasa i Vrbanje, birvaktile fijakera, banjaluckog korza, kina Vrbas, Kozara, Palas, Buducnost, turnira malog nogometa,

Mozda sve i dalje postoji, ali bez svojih nekadasnjih stanovnika, banjaluckih Bosnjaka, Hrvata, Jevreja i, naravno, mnogih banjaluckih Srba i Roma, koji su danas rasuti po cijelom svijetu.

U sadasnjoj Banja Luci, autohtoni Banjalucani su manjina, bez obzira koje su vjere i nacije. Tesko, pretesko, je danas biti Banjalucanin u Banjoj Luci.

Vrbas, mislio sam da mu je stalo. Bar njemu. Mislio sam da mu nije svejedno, sto je grad nastao, uspinjao se i razrastao bas ovdje. Mislio sam, ponekad, da u svemu tome i on ima velikog udjela. A sad mi se cini da je sve to bila velika zabluda. Izgradnja, unistenje grada, sve je to njemu posve svejedno. Istjerivanje, ubijanje...

Irfan Horozovic: Prognani grad

Banja Luka 1494 - 1995

ima li toga vise?

Ma, svi vec znate sve zato i jesmo tu gdje smo, a ne u svom i na svom

Autor i priredjivac: Mirsad

Izvor podataka: Razna literatura i memorijska gradja

Godina 2002.

e-mail: mirsad_078@hotmail.com